የጋሞ ህዝብን እና የስምጥ ሸለቆውን የበለፀገ ቅርስ ያግኙ።
የጋሞ ደጋማ ቦታዎች ታሪካቸው ወደ 10,000 ዓመታት ገደማ ይመለሳል ፣ የቀድሞ ነዋሪዎች ለሺህ ዓመታት ደጋማ ግብርናን የሚያስችል የላቀ የእርከን እና የአግሮፎረስትሪ ስርዓቶችን ያዳበሩበት ነው።
የአርኪኦሎጂ ጥናቶች እንደሚያሳዩት የቀድሞ ማህበረሰቦች በአባያ እና በጫሞ ሐይቆች ለም የባህር ዳርቻዎች ዙሪያ መስፈር የጀመሩት የውሃ እና የዓሳ ሀብትን በመጠቀም ነው።
የጋሞ ህዝብ አሁን ባለው አርባ ምንጭ ዙሪያ ባሉ ደጋማ ቦታዎች ላይ የተራቀቀ የመንግስታት እና የጎሳ ስርዓት ዘርግቶ ነበር። የዲሞክራሲያዊ ስብሰባዎቻቸው ('ዱላታ') እና ልዩ ባህላዊ ወጎቻቸው ለክልሉ ማንነት መሰረት ጥለዋል።
በአሕመድ ግራኝ ወረራ እና ተከታዩ የኦሮሞ ፍልሰት ወቅት የጋሞ ደጋማ ቦታዎች እንደ አስፈላጊ መጠለያ አገልግለዋል። አስቸጋሪው መልክዓ ምድር እና ጠንካራ ማህበራዊ አደረጃጀት ማህበረሰቡ አዳዲስ ባህላዊ ተፅእኖዎችን እያዋሃደ ወጎቹን እንዲጠብቅ አስችሎታል።
'አርባ ምንጭ' ትርጉሙ 'አርባ ምንጮች' ማለት ሲሆን በስትራቴጂካዊ ቦታው እና በብዛት ውሃ መገኘቱ የተነሳ ቼንቻን በመተካት የጋሞ-ጎፋ ክፍለ ሀገር አስተዳደራዊ ማእከል ተደርጎ በይፋ ተቋቋመ።
ፓርኩ የ'እግዚአብሔር ድልድይ'ን እና ልዩ የዱር እንስሳቶቹን ለመጠበቅ በይፋ በጋዜጣ ታውጇል።
በአርባ ምንጭ የውሃ ቴክኖሎጂ ኢንስቲትዩትነት የተመሰረተው ዩኒቨርሲቲ ከተማዋን ከፍተኛ ትምህርት እና በውሃ ሀብትና ምህንድስና ዘርፍ ልዩ ምርምር የሚካሄድባት ማእከል አድርጓታል።
በአደጋ ላይ ያለውን የዝርያ አይነት ስዋይን ሃርትቤስትን ለመጠበቅ የተቋቋመው ይህ ፓርክ ክልሉ በስምጥ ሸለቆ ውስጥ የብዝሃ ህይወት ማእከል እንዲሆን አስተዋፅኦ አድርጓል።
አርባ ምንጭ ከኢትዮጵያ ቀዳሚ የኢኮ-ቱሪዝም መዳረሻዎች አንዷ ሆና ብቅ ብላለች። የተሻሻሉ መሰረተ ልማቶች፣ አዳዲስ ሎጆች እና እያደገ የመጣው አለም አቀፍ ግንዛቤ ከተማዋን ለኦሞ ሸለቆ እና ለስምጥ ሸለቆ ሐይቆች መግቢያ አድርጓታል።
ባህል እና ቅርስ
ዶርዜዎች ባህላቸው በጋሞ ደጋማ ቦታዎች ላይ ስር የሰደደ የስነ-ህንጻ እና የሽመና ጥበብ ባለሙያዎች ናቸው። የእነሱ ልዩ የንብ ቀፎ ቅርጽ ያላቸው ቤቶች ከቀርከሃ እና ከእንሰት ቅጠል የተገነቡ ሲሆን እስከ 12 ሜትር ከፍታ ይደርሳሉ። የእነዚህ ቤቶች ልዩ ባህሪ ተንቀሳቃሽነታቸው ነው፤ ምስጥ የታችኛውን ክፍል ሲበላው መላውን ቤት አንስቶ ማንቀሳቀስ ይቻላል።
ከስነ-ህንፃ ባለፈ ዶርዜዎች የኢትዮጵያ እጅግ ዝነኛ ሸማኔዎች ናቸው። በታሪክ የእነሱ 'ሻማ' (የጥጥ ጨርቅ) ትልቅ ዝናን በማግኘቱ በ19ኛው ክፍለ ዘመን የግዛት መስፋፋትን ተከትሎ በአዲስ አበባ የጨርቃ ጨርቅ ንግድ ላይ የበላይነትን እንዲይዙ አስችሏቸዋል። ይህ ጥበብ ከትውልድ ወደ ትውልድ የሚተላለፍ 'በተግባር የመማር' ወግ ነው።
ባህል እና ቅርስ
የጋሞ ህዝብ በ'ወጋ' (ባህላዊ ህግ) ላይ የተመሰረተ እና በ'ዱላታ' (ስብሰባዎች) የሚመራ ሀገር በቀል ዲሞክራሲን ይለማመዳሉ። እነዚህ ስብሰባዎች የሚካሄዱት በ'ዱቡሻ'— ለግጭት አፈታት፣ ለማህበራዊ ውይይት እና ለመንፈሳዊ ስነ-ስርዓቶች በሚያገለግሉ የተቀደሱ የህዝብ ቦታዎች ወይም ሜዳዎች ላይ ነው።
ይህ ማህበራዊ ስርዓት በቡድን አንድነት እና በአካባቢ ጥበቃ ላይ ያተኩራል። ወጋን በመተርጎም ጥበባቸው የሚታወቁት የአምልኮ መሪዎች እና ሽማግሌዎች የተቀደሱ ደኖችን እና ምንጮችን በሚጠብቁ ስነ-ስርዓቶች እና ምክር ቤቶች አማካኝነት ስነ-ምህዳሩን ያስተዳድራሉ። ይህ በሰው ልጅ ፍላጎት እና በተፈጥሮ መካከል ያለው ስምምነት የጋሞ ማንነት መሰረት ነው።
ባህል እና ቅርስ
ዮ ማስቀል የጋሞ ህዝብ ቀዳሚ አመታዊ በዓል ሲሆን ባህላዊ አዲስ አመታቸውን እና የመስቀል በዓልን ያከብሩበታል። ይህም የማህበረሰብ ትስስር የሚታደስበት እና ታሪካዊ ቅሬታዎች በሽማግሌዎች መሪነት የሚፈቱበት የእርቅ ጊዜ ነው።
በዓሉ በሪትም በሚታጀብ የ'ዮ' ዘፈን፣ በባህላዊ ጭፈራ እና በ'ደመራ' ማብራት ይታወቃል። ወንዶች እና ሴቶች ምርጥ የሆነውን የጋሞ በእጅ የተሸመነ አልባሳት በመልበስ ደማቅ ትእይንት ይፈጥራሉ። በዓሉ ሃይማኖታዊ ብቻ ሳይሆን የጋሞ ጽናት እና የባህል ቀጣይነት ጥልቅ መግለጫ ነው።
